Langkau ke kandungan
Biologi · Tingkatan 5 (SPM) · 11.0 PEWARISAN

11.4 Pewarisan Manusia

Unit ini menerangkan jenis kromosom manusia, kariotip, pewarisan manusia mengikut Hukum Mendel, rajah kacukan dan analisis pedigri keluarga.

  • KSSM
  • 6 SP
  • 24 latihan
  • Percuma
Belajar & latih secara interaktifSemua unit Biologi Tingkatan 5

SP 11.4.1Mengenal pasti jenis kromosom manusia:
  • (i) autosom.
  • (ii) kromosom seks.

Huraian SPApa yang perlu dikuasai

Untuk guru: kata tugas Mengenal pasti

Murid perlu mengecam autosom dan kromosom seks manusia berdasarkan bilangan, nombor pasangan dan fungsi.

  1. IsiAutosom
    Huraian

    22 pasang (44) kromosom, pasangan 1 hingga 22, sama pada lelaki dan perempuan; mengawal ciri soma.

    Contoh

    Kromosom pasangan 21 ialah autosom.

  2. IsiKromosom seks
    Huraian

    Satu pasang (pasangan ke-23) yang menentukan jantina: perempuan XX, lelaki XY; kromosom X lebih besar daripada Y.

    Contoh

    Kariotip yang mempunyai X dan Y ialah lelaki.

JadualJenis kromosom manusia

JenisPeneranganContoh
(i) Autosom22 pasang (44) kromosom, pasangan 1 hingga 22, sama pada lelaki dan perempuan; mengawal ciri somaKromosom pasangan 21
(ii) Kromosom seksSatu pasang (pasangan ke-23) yang menentukan jantinaPerempuan XX, lelaki XY
SP 11.4.1

Peta pokokJenis kromosom manusia

46 kromosom (23 pasang) dalam sel soma
Autosom
  • 22 pasang (44 kromosom)
  • Pasangan 1 hingga 22
  • Mengawal ciri soma selain penentuan seks
  • Sama pada lelaki dan perempuan
Kromosom seks
  • 1 pasang (pasangan ke-23)
  • Menentukan jantina
  • Perempuan XX, lelaki XY
  • Kromosom X lebih besar daripada kromosom Y
SP 11.4.1

SP 11.4.2Menganalisis dan menghuraikan kariotip manusia.

Huraian SPApa yang perlu dikuasai

Untuk guru: kata tugas Menganalisis

Murid perlu mencerakinkan kariotip untuk menentukan jantina dan kelainan bilangan kromosom, serta menghuraikan cara kariotip disusun.

  1. IsiKariotip normal lelaki dan perempuan
    Huraian

    Kariotip disusun ikut saiz, bentuk dan kedudukan sentromer. Lelaki normal 44 + XY; perempuan normal 44 + XX; jumlah 46.

    Contoh

    Pasangan ke-23 XX menunjukkan perempuan.

  2. IsiKariotip bilangan kromosom berbeza
    Huraian

    Kariotip dapat mengesan individu yang bilangan kromosomnya berbeza, contohnya tiga salinan kromosom 21 (47 kromosom, sindrom Down).

    Contoh

    Kariotip 44 + XY dengan trisomi 21: lelaki sindrom Down.

NotaKariotip manusia

Kariotip ialah susunan kromosom homolog sel soma secara berpasangan mengikut saiz, bentuk dan kedudukan sentromer, daripada yang terbesar hingga terkecil. Kariotip lelaki normal 44 + XY, perempuan normal 44 + XX. Kariotip digunakan untuk menentukan jantina dan mengesan kelainan bilangan kromosom, contohnya sindrom Down (tiga salinan kromosom 21, jumlah 47).

SP 11.4.2

SP 11.4.3Memadankan kromosom paternal dan kromosom maternal dalam lukisan/ mikrograf kromosom manusia untuk membina kariotip lengkap seseorang individu.

Huraian SPApa yang perlu dikuasai

Untuk guru: kata tugas Memadankan

Murid perlu memasangkan kromosom paternal dengan maternal yang homolog daripada lukisan atau mikrograf dan menyusunnya menjadi kariotip lengkap.

  1. IsiKriteria pemadanan
    Huraian

    Padankan kromosom yang sama saiz, bentuk, kedudukan sentromer dan corak jalur; satu daripada bapa (paternal), satu daripada ibu (maternal).

    Contoh

    Dua kromosom terpanjang dengan sentromer di tengah dipadankan sebagai pasangan 1.

  2. IsiMenyusun kariotip lengkap
    Huraian

    Susun pasangan daripada terbesar (1) hingga terkecil (22), letak kromosom seks di hujung dan kenal pasti jantina.

    Contoh

    Gunting kromosom daripada mikrograf metafasa dan tampal mengikut nombor pasangan.

Peta alirMembina kariotip daripada lukisan/mikrograf kromosom

  1. Dapatkan mikrograf kromosom sel pada peringkat metafasa
  2. Gunting setiap kromosom
  3. Padankan kromosom paternal dengan kromosom maternal yang sama saiz, bentuk, kedudukan sentromer dan corak jalur
  4. Susun pasangan homolog daripada terbesar (1) hingga terkecil (22)
  5. Letakkan pasangan kromosom seks di hujung
  6. Kenal pasti jantina dan sebarang kelainan bilangan kromosom
SP 11.4.3

SP 11.4.4Memerihalkan Hukum Mendel dengan pewarisan manusia.

Huraian SPApa yang perlu dikuasai

Untuk guru: kata tugas Memerihalkan

Murid perlu menerangkan secara terperinci pewarisan ciri manusia mengikut Hukum Mendel, merangkumi contoh dalam catatan RPT.

  1. IsiKumpulan darah ABO dan faktor Rhesus
    Huraian

    ABO dikawal tiga alel IA, IB dan i; IA dan IB dominan bersama, kedua-duanya dominan terhadap i. Rh positif dominan terhadap Rh negatif.

    Contoh

    Darah O bergenotip ii; darah AB bergenotip IAIB.

  2. IsiTalasemia, menggulung lidah, cuping telinga
    Huraian

    Talasemia ialah penyakit darah warisan alel resesif autosom; pembawa (heterozigot) kelihatan normal. Boleh menggulung lidah dan cuping telinga bebas ialah trait dominan.

    Contoh

    Dua pembawa talasemia berpeluang 1/4 mendapat anak penghidap.

  3. IsiJantina dan ciri terangkai seks
    Huraian

    Jantina ditentukan oleh kromosom seks: gamet bapa X atau Y. Buta warna dan hemofilia dikawal alel resesif pada kromosom X, maka lebih kerap pada lelaki. Ujian Ishihara digunakan untuk mengesan buta warna.

    Contoh

    Lelaki XʰY menghidap hemofilia; perempuan XᴴXʰ pembawa.

JadualPewarisan manusia mengikut Hukum Mendel

CiriTrait dominanTrait resesif
Cuping telingaBebas (E)Melekat (e)
Lesung pipitAda (D)Tiada (d)
Menggulung lidahBoleh (R)Tidak boleh (r)
AlbinismePigmentasi normal (A)Albino (aa)
Faktor RhesusRh positifRh negatif
TalasemiaNormal atau pembawa (alel dominan hadir)Penghidap talasemia (homozigot resesif)
SP 11.4.4

NotaKumpulan darah ABO dan penentuan seks

Kumpulan darah ABO dikawal oleh tiga alel IA, IB dan i (alel berbilang). IA dan IB dominan bersama, kedua-duanya dominan terhadap i. Genotip: A (IAIA, IAi), B (IBIB, IBi), AB (IAIB), O (ii). Penentuan seks: ibu XX menghasilkan gamet X; bapa XY menghasilkan gamet X atau Y, maka kebarangkalian anak lelaki atau perempuan ialah 1 : 1.

SP 11.4.4SP 11.4.5

SP 11.4.5Menganalisis pewarisan manusia dengan membina rajah kacukan pewarisan.

Huraian SPApa yang perlu dikuasai

Untuk guru: kata tugas Menganalisis

Murid perlu membina rajah kacukan pewarisan manusia untuk menentukan nisbah genotip dan fenotip anak.

  1. IsiRajah kacukan kumpulan darah
    Huraian

    IAi × IBi: gamet IA, i × IB, i → IAIB, IAi, IBi, ii.

    Contoh

    Nisbah fenotip 1 AB : 1 A : 1 B : 1 O; peluang anak darah O = 1/4.

  2. IsiRajah kacukan terangkai seks dan jantina
    Huraian

    XᴴXʰ × XᴴY → XᴴXᴴ, XᴴXʰ, XᴴY, XʰY. XX × XY → 1 perempuan : 1 lelaki.

    Contoh

    Separuh anak lelaki pasangan ini dijangka menghidap hemofilia.

Peta alirContoh: rajah kacukan kumpulan darah (IAi × IBi)

  1. Fenotip induk: darah A × darah B
  2. Genotip induk: IAi × IBi
  3. Gamet: IA, i × IB, i
  4. Anak: IAIB, IAi, IBi, ii
  5. Fenotip anak: 1 AB : 1 A : 1 B : 1 O
  6. Kesimpulan: ibu bapa darah A dan B boleh mendapat anak darah O
SP 11.4.5

NotaPewarisan terangkai seks

Buta warna dan hemofilia dikawal oleh alel resesif pada kromosom X. Perempuan pembawa XᴴXʰ normal tetapi boleh mewariskan alel kepada anak. Lelaki hanya ada satu X, maka XʰY menghidap penyakit; oleh itu lelaki lebih kerap menghidapnya. Contoh: XᴴXʰ × XᴴY menghasilkan XᴴXᴴ, XᴴXʰ, XᴴY, XʰY; separuh anak lelaki dijangka hemofilia.

SP 11.4.5

SP 11.4.6Menganalisis pewarisan manusia dengan mengkaji pedigri keluarga.

Huraian SPApa yang perlu dikuasai

Untuk guru: kata tugas Menganalisis

Murid perlu mentafsir pedigri keluarga untuk menentukan sama ada trait dominan atau resesif dan genotip ahli keluarga.

  1. IsiSimbol pedigri
    Huraian

    Segi empat lelaki, bulatan perempuan, simbol berlorek bertrait, garis mendatar perkahwinan, garis menegak ke anak.

    Contoh

    Segi empat berlorek ialah lelaki yang menunjukkan trait.

  2. IsiMenentukan genotip
    Huraian

    Jika dua induk tanpa trait mendapat anak bertrait, trait itu resesif dan kedua-dua induk heterozigot. Tentukan genotip individu homozigot resesif dahulu.

    Contoh

    Ibu bapa normal mendapat anak albino: ibu bapa Aa, anak aa.

Peta alirMenganalisis pedigri keluarga

  1. Kenal pasti simbol: segi empat lelaki, bulatan perempuan, berlorek individu bertrait, garis mendatar perkahwinan
  2. Kenal pasti generasi (I, II, III) dan individu
  3. Jika dua induk tanpa trait mendapat anak bertrait, trait itu resesif
  4. Tentukan genotip individu bertrait resesif (aa) dahulu
  5. Kesan genotip ibu bapa dan anak lain (Aa atau AA)
  6. Ramalkan kebarangkalian anak akan datang dengan rajah kacukan
SP 11.4.6

Ingat: mnemonik & kad imbas

Mnemonik

KASS
Kariotip: Asingkan, Susun ikut Saiz: padankan pasangan homolog lalu susun daripada terbesar
SBL
Pedigri: Segi empat lelaki, Bulatan perempuan, Lorek bertrait

Kad imbas

Bilangan autosom manusia
22 pasang (44)
Kromosom seks lelaki / perempuan
XY / XX
Kariotip
Susunan kromosom homolog berpasangan mengikut saiz dan bentuk
Kariotip sindrom Down
47 kromosom, tiga salinan kromosom 21
Genotip darah O
ii
Simbol perempuan dalam pedigri
Bulatan
Kromosom paternal
Kromosom yang diwarisi daripada bapa

Semak kefahaman

  1. Berapakah bilangan autosom dalam sel soma manusia? (SP 11.4.1)

    Lihat jawapan

    Terdapat 22 pasang atau 44 autosom.

  2. Nyatakan kariotip perempuan normal. (SP 11.4.2)

    Lihat jawapan

    Kariotip perempuan normal ialah 44 + XX, jumlah 46 kromosom.

  3. Nyatakan maksud kromosom paternal. (SP 11.4.3)

    Lihat jawapan

    Kromosom paternal ialah kromosom yang diwarisi daripada bapa.

  4. Nyatakan genotip yang mungkin bagi individu berdarah A. (SP 11.4.4)

    Lihat jawapan

    IAIA atau IAi.

  5. Ibu IAIA berkahwin dengan bapa IBi. Nyatakan kumpulan darah anak-anak yang mungkin. (SP 11.4.5)

    Lihat jawapan

    Anak IAIB (AB) dan IAi (A) dalam nisbah 1 : 1.

  6. Dalam pedigri, apakah yang diwakili oleh bulatan berlorek? (SP 11.4.6)

    Lihat jawapan

    Bulatan berlorek mewakili perempuan yang menunjukkan trait.

24 soalan latihan pelbagai aras, kad imbas dan Kad Tahniah ada dalam mod interaktif.

Tahap Penguasaan (TP)

TPTafsiran
TP1Mengingat kembali tentang pengetahuan dan kemahiran asas sains mengenai pewarisan.
TP2Memahami pewarisan serta dapat menjelaskan kefahaman tersebut.
TP3Mengaplikasikan pengetahuan mengenai pewarisan untuk menerangkan kejadian atau fenomena alam dan melaksanakan tugasan mudah.
TP4Menganalisis pengetahuan mengenai pewarisan dalam konteks penyelesaian masalah mengenai kejadian atau fenomena alam.
TP5Menilai pengetahuan mengenai pewarisan dalam konteks penyelesaian masalah dan membuat keputusan untuk melaksanakan satu tugasan.
TP6Mereka cipta dengan menggunakan pengetahuan dan kemahiran sains berkaitan pewarisan dalam konteks penyelesaian masalah dan membuat keputusan atau dalam melaksanakan aktiviti/ tugasan dalam situasi baharu secara kreatif dan inovatif dengan mengambil kira nilai sosial/ ekonomi/ budaya masyarakat.
Untuk guru: cadangan aktiviti mencapai TP (6)
  1. TP1

    Mengingat kembali tentang pengetahuan dan kemahiran asas sains mengenai pewarisan.

    Aktiviti: Murid memadankan kad 'autosom', 'kromosom seks X dan Y' dan 'kariotip' dengan gambar kromosom manusia dan menyebut bilangan kromosom manusia. 10 minit.

    Evidens PBD: Padanan kad dengan gambar dicatat guru

    SP disasar: 11.4.1, 11.4.2 · Latihan sepadan: aras Mengingat
  2. TP2

    Memahami pewarisan serta dapat menjelaskan kefahaman tersebut.

    Aktiviti: Murid menerangkan 22 pasang autosom dan sepasang kromosom seks dengan lakaran kariotip lelaki dan perempuan, serta menyatakan perbezaan XX dan XY.

    Evidens PBD: Lakaran kariotip dan penerangan XX dan XY

    SP disasar: 11.4.1, 11.4.2 · Latihan sepadan: aras Memahami
  3. TP3

    Mengaplikasikan pengetahuan mengenai pewarisan untuk menerangkan kejadian atau fenomena alam dan melaksanakan tugasan mudah.

    Aktiviti: Murid memadankan kromosom paternal dan maternal dalam mikrograf atau lukisan kromosom, menyusun menjadi kariotip dan menentukan jantina serta kemungkinan kelainan kromosom.

    Evidens PBD: Kariotip yang disusun dan jantina yang ditentukan

    SP disasar: 11.4.2, 11.4.3 · Latihan sepadan: aras Mengaplikasi
  4. TP4

    Menganalisis pengetahuan mengenai pewarisan dalam konteks penyelesaian masalah mengenai kejadian atau fenomena alam.

    Aktiviti: Murid membina rajah kacukan pewarisan manusia (jantina, golongan darah) dan menerangkan bagaimana Hukum Mendel digunakan, serta mengira kebarangkalian anak lelaki atau perempuan.

    Evidens PBD: Rajah kacukan dan kebarangkalian anak lelaki dan perempuan

    SP disasar: 11.4.4, 11.4.5 · Latihan sepadan: aras Menganalisis
  5. TP5

    Menilai pengetahuan mengenai pewarisan dalam konteks penyelesaian masalah dan membuat keputusan untuk melaksanakan satu tugasan.

    Aktiviti: Murid menganalisis pedigri keluarga bagi satu sifat resesif (cth albinisme atau buta warna), menentukan genotip individu dan menilai kebarangkalian anak seterusnya menerima sifat itu, serta mewajarkan kesimpulan.

    Evidens PBD: Analisis pedigri, genotip dan kebarangkalian dengan justifikasi

    SP disasar: 11.4.5, 11.4.6 · Latihan sepadan: aras Menilai dan Menghayati
  6. TP6

    Mereka cipta dengan menggunakan pengetahuan dan kemahiran sains berkaitan pewarisan dalam konteks penyelesaian masalah dan membuat keputusan atau dalam melaksanakan aktiviti/ tugasan dalam situasi baharu secara kreatif dan inovatif dengan mengambil kira nilai sosial/ ekonomi/ budaya masyarakat.

    Aktiviti: Murid mereka bentuk pedigri satu sifat pewarisan (cth bentuk cuping telinga) dalam keluarga sendiri atau keluarga rekaan, menentukan genotip dan membentangkan nasihat pewarisan.

    Evidens PBD: Pedigri lengkap, genotip dan nasihat pewarisan dibentangkan

    SP disasar: 11.4.4, 11.4.5, 11.4.6 · Latihan sepadan: aras Mencipta

Cadangan sahaja; TP rasmi ditentukan guru melalui pertimbangan profesional (PBD). Buka unit dan latihan

Siapkan unit ini dalam mod interaktif untuk mendapat bintang, anggaran TP dan Kad Tahniah. Siapkan semua 42 unit Biologi Tingkatan 5 untuk Sijil Penghargaan SistemGuru.My.

Belajar & latih secara interaktifSemua unit Biologi Tingkatan 5

Unit lain dalam 11.0 PEWARISAN

  1. 11.1 Pewarisan Monohibrid
  2. 11.2 Pewarisan Dihibrid
  3. 11.3 Gen dan Alel
  4. 11.4 Pewarisan Manusia