Langkau ke kandungan
Sains · Tingkatan 4 (SPM) · 1.0 LANGKAH KESELAMATAN DALAM MAKMAL

1.2 Pembuangan bahan sisa

Unit ini membincangkan bahan sisa yang boleh dan tidak boleh dibuang ke dalam sinki, pengurusan sisa biologi dan langkah mengurus kemalangan di makmal.

  • KSSM
  • 4 SP
  • 16 latihan
  • Percuma
Belajar & latih secara interaktifSemua unit Sains Tingkatan 4

SP 1.2.1Menjelaskan dengan contoh bahan yang boleh dibuang ke dalam sinki.

Huraian SPApa yang perlu dikuasai

Untuk guru: kata tugas Menjelaskan

Murid perlu menerangkan ciri bahan yang selamat dibuang ke dalam sinki dan memberi contoh bahan itu.

  1. IsiNilai pH 5 hingga 9
    Huraian

    Bahan yang hampir neutral, iaitu pH antara 5 hingga 9, tidak menghakis paip dan tidak mengganggu sistem air sisa.

    Contoh

    Larutan natrium klorida (pH 7) boleh dibuang ke sinki.

  2. IsiKepekatan rendah dan tidak berbahaya
    Huraian

    Cecair atau larutan cair yang tidak toksik, tidak mudah terbakar dan larut dalam air boleh dibuang ke sinki dengan air yang banyak.

    Contoh

    Larutan gula cair dan air suling selepas eksperimen dibuang ke sinki.

Peta buih bergandaBoleh vs tidak boleh dibuang ke sinki

Boleh dibuang ke sinkiNilai pH antara 5 hingga 9Cecair atau larutan berkepekatan rendah dan tidak berbahayaContoh: larutan garam, larutan gula, air suling
PersamaanPerlu dibuang mengikut arahan guruDibuang selepas eksperimen tamat
Tidak boleh dibuang ke sinkiNilai pH kurang daripada 5 atau lebih daripada 9Pepejal, toksik, mudah terbakar, meruap atau reaktifContoh: minyak, gris, cat minyak, pelarut organik, hidrogen peroksida, logam berat, natrium
SP 1.2.1SP 1.2.2

SP 1.2.2Mencirikan bahan yang tidak boleh dibuang ke dalam sinki.

Huraian SPApa yang perlu dikuasai

Untuk guru: kata tugas Mencirikan

Murid perlu mengenal pasti ciri yang menjadikan sesuatu bahan tidak boleh dibuang ke sinki dan mengelaskan contoh bahan mengikut ciri itu.

  1. IsiCiri fizikal dan pH
    Huraian

    Sisa pepejal menyumbat paip. Bahan dengan pH kurang daripada 5 atau lebih daripada 9 menghakis paip dan mencemarkan air.

    Contoh

    Serpihan kaca, asid pekat dan alkali pekat tidak boleh dibuang ke sinki.

  2. IsiCiri kimia berbahaya
    Huraian

    Pelarut organik, minyak, gris, cat minyak, hidrogen peroksida, bahan toksik, logam berat, bahan meruap dan bahan reaktif boleh terbakar, beracun atau bertindak balas dalam paip.

    Contoh

    Natrium bertindak balas cergas dengan air; merkuri ialah logam berat toksik.

  3. IsiSisa biologi dan radioaktif
    Huraian

    Bahan sisa organik seperti mikrob dan bangkai serta bahan buangan radioaktif perlu dilupuskan secara khas, bukan melalui sinki.

    Contoh

    Kultur bakteria terpakai dinyahcemar dahulu, bukan dicurah ke sinki.

Poin utamaCiri bahan yang tidak boleh dibuang ke sinki

  • Sisa pepejal: menyumbat sinki (kaca pecah, kertas turas)
  • pH kurang daripada 5 atau lebih daripada 9: menghakis paip (asid dan alkali pekat)
  • Sebatian pelarut organik dan bahan meruap: mudah terbakar dan wapnya berbahaya
  • Bahan kimia seperti asid, gris, minyak, cat minyak dan hidrogen peroksida
  • Bahan toksik dan logam berat (merkuri, plumbum): mencemarkan air
  • Bahan reaktif: natrium dan kalium bertindak balas cergas dengan air
  • Sisa organik (mikrob, bangkai) dan bahan buangan radioaktif: perlu pelupusan khas
SP 1.2.2

SP 1.2.3Mengurus bahan sisa biologi.

Huraian SPApa yang perlu dikuasai

Untuk guru: kata tugas Mengurus

Murid perlu melaksanakan langkah mengendalikan bahan sisa biologi dengan selamat mengikut Prosedur Operasi Standard (POS).

  1. IsiPengumpulan dan pengasingan
    Huraian

    Sisa biologi dikumpul dalam beg biobahaya, manakala sisa tajam dimasukkan ke dalam bekas sisa tajam.

    Contoh

    Jarum suntikan terpakai dimasukkan ke dalam bekas sisa tajam.

  2. IsiNyahcemar dan pelupusan
    Huraian

    Sisa dinyahcemar menggunakan autoklaf atau larutan pembasmi kuman, kemudian diserahkan kepada pihak berlesen untuk dibakar dalam insinerator.

    Contoh

    Piring petri berisi kultur bakteria diautoklaf sebelum dilupuskan.

Peta alirMengurus bahan sisa biologi

  1. Pakai sarung tangan dan topeng muka
  2. Kumpul sisa biologi (kultur bakteria, tisu, darah) dalam beg biobahaya
  3. Nyahcemar dengan autoklaf (stim tekanan tinggi) atau larutan pembasmi kuman
  4. Sisa tajam (jarum, slaid pecah) dimasukkan ke bekas sisa tajam
  5. Serahkan kepada pihak berlesen untuk dibakar dalam insinerator
  6. Basuh tangan dengan sabun
SP 1.2.3

SP 1.2.4Berkomunikasi mengenai langkah mengurus kemalangan dalam makmal.

Huraian SPApa yang perlu dikuasai

Untuk guru: kata tugas Berkomunikasi

Murid perlu menyampaikan dengan jelas langkah mengurus kemalangan di makmal, terutama tumpahan bahan kimia, secara lisan atau bertulis.

  1. IsiLangkah mengurus tumpahan bahan kimia
    Huraian

    (i) Maklumkan kepada guru atau pembantu makmal. (ii) Jadikan kawasan tumpahan kawasan larangan. (iii) Sekat tumpahan daripada merebak menggunakan pasir untuk membentuk sempadan. (iv) Kaut tumpahan bahan kimia. (v) Buang dengan selamat.

    Contoh

    Asid tertumpah di meja; murid memaklumkan guru, rakan lain dijauhkan dan pasir ditabur di sekeliling tumpahan.

  2. IsiKemalangan lain dan agensi berkaitan
    Huraian

    Bahan kimia pada kulit atau mata dibilas dengan air yang banyak. Agensi seperti NIOSH dan Malaysian Association BioSafety and BioSecurity memberi panduan keselamatan dan latihan pengurusan kemalangan.

    Contoh

    Murid membilas tangan yang terkena larutan alkali di bawah air paip mengalir.

JadualMengurus kemalangan di makmal

KemalanganTindakan
Bahan kimia terkena kulitBilas dengan air mengalir yang banyak, laporkan kepada guru
Bahan kimia terkena mataBilas di stesen pencuci mata sekurang-kurangnya 15 minit
Tumpahan asidTaburkan natrium hidrogen karbonat (serbuk penaik) untuk meneutralkan, kemudian lap
Tumpahan alkaliNeutralkan dengan asid lemah seperti cuka, kemudian lap
Tumpahan merkuriTaburkan serbuk sulfur, jangan sentuh, laporkan kepada guru
Melecur kecilRendam di bawah air paip yang mengalir
Kaca pecahSapu dengan penyapu dan penyodok, buang ke bekas kaca pecah
SP 1.2.4

Peta alirLangkah mengurus tumpahan bahan kimia

  1. Maklumkan kepada guru atau pembantu makmal
  2. Jadikan kawasan tumpahan kawasan larangan
  3. Sekat tumpahan daripada merebak menggunakan pasir untuk membentuk sempadan
  4. Kaut tumpahan bahan kimia
  5. Buang dengan selamat
SP 1.2.4

Ingat: mnemonik & kad imbas

Mnemonik

TMTRM
Ciri bahan tidak boleh ke sinki: Tidak larut, Mudah terbakar, Toksik, Reaktif, Menghakis

Kad imbas

Larutan garam
Boleh dibuang ke sinki
Natrium
Tidak boleh ke sinki: bertindak balas cergas dengan air
Autoklaf
Alat nyahcemar sisa biologi menggunakan stim bertekanan tinggi
Tumpahan asid
Neutralkan dengan natrium hidrogen karbonat
Tumpahan merkuri
Taburkan serbuk sulfur

Semak kefahaman

  1. Nyatakan julat nilai pH bahan yang boleh dibuang ke dalam sinki. (SP 1.2.1)

    Lihat jawapan

    Bahan dengan nilai pH antara 5 hingga 9.

  2. Mengapakah sisa pepejal seperti serpihan kaca tidak boleh dibuang ke dalam sinki? (SP 1.2.2)

    Lihat jawapan

    Sisa pepejal boleh menyumbat paip.

  3. Namakan alat yang digunakan untuk menyahcemar sisa biologi sebelum dilupuskan. (SP 1.2.3)

    Lihat jawapan

    Autoklaf digunakan untuk menyahcemar sisa biologi.

  4. Nyatakan langkah pertama apabila bahan kimia tertumpah di makmal. (SP 1.2.4)

    Lihat jawapan

    Maklumkan kepada guru atau pembantu makmal.

16 soalan latihan pelbagai aras, kad imbas dan Kad Tahniah ada dalam mod interaktif.

Tahap Penguasaan (TP)

TPTafsiran
TP1Mengingat kembali pengetahuan dan kemahiran sains mengenai langkah keselamatan dalam makmal, bantuan kecemasan, teknik dan prosedur.
TP2Memahami langkah keselamatan dalam makmal, bantuan kecemasan, teknik dan prosedur dan dapat menjelaskan kefahaman tersebut.
TP3Mengaplikasikan pengetahuan mengenai langkah keselamatan dalam makmal, bantuan kecemasan, teknik dan prosedur dan dapat melaksanakan tugasan mudah.
TP4Menganalisis pengetahuan mengenai langkah keselamatan dalam makmal, bantuan kecemasan teknik dan prosedur dalam konteks penyelesaian masalah mengenai kejadian atau fenomena alam.
TP5Menilai pengetahuan mengenai langkah keselamatan dalam makmal, bantuan kecemasan, teknik dan prosedur dalam konteks penyelesaian masalah dan membuat keputusan untuk melaksanakan satu tugasan.
TP6Mencipta dengan menggunakan pengetahuan dan kemahiran sains mengenai langkah keselamatan dalam makmal, bantuan kecemasan, teknik dan prosedur, dalam konteks penyelesaian masalah dan membuat keputusan atau dalam melaksanakan satu tugasan dalam situasi baru secara kreatif dan inovatif dengan mengambil kira nilai sosial/ekonomi/budaya masyarakat.
Untuk guru: cadangan aktiviti mencapai TP (6)
  1. TP1

    Mengingat kembali pengetahuan dan kemahiran sains mengenai langkah keselamatan dalam makmal, bantuan kecemasan, teknik dan prosedur.

    Aktiviti: Murid memadankan kad bahan (air, pelarut organik, asid pekat, kapas bakteria) dengan bekas pembuangan yang betul, dan guru menyemak jawapan secara lisan.

    Evidens PBD: Lembaran padanan dan jawapan lisan

    SP disasar: 1.2.1, 1.2.2 · Latihan sepadan: aras Mengingat
  2. TP2

    Memahami langkah keselamatan dalam makmal, bantuan kecemasan, teknik dan prosedur dan dapat menjelaskan kefahaman tersebut.

    Aktiviti: Dalam pasangan, murid menerangkan mengapa asid pekat dan bahan organik tidak boleh dibuang ke dalam sinki dan memberi dua contoh bahan yang boleh dibuang.

    Evidens PBD: Kad penerangan dan contoh bahan

    SP disasar: 1.2.1, 1.2.2 · Latihan sepadan: aras Memahami
  3. TP3

    Mengaplikasikan pengetahuan mengenai langkah keselamatan dalam makmal, bantuan kecemasan, teknik dan prosedur dan dapat melaksanakan tugasan mudah.

    Aktiviti: Murid melakukan simulasi pengurusan bahan sisa biologi, seperti spesimen dan cawan petri, menggunakan beg biobahaya dan teknik penyahcemaran ringkas, mengikut senarai semak guru.

    Evidens PBD: Senarai semak simulasi pengurusan sisa biologi

    SP disasar: 1.2.3 · Latihan sepadan: aras Mengaplikasi
  4. TP4

    Menganalisis pengetahuan mengenai langkah keselamatan dalam makmal, bantuan kecemasan teknik dan prosedur dalam konteks penyelesaian masalah mengenai kejadian atau fenomena alam.

    Aktiviti: Kumpulan menganalisis satu kes kemalangan makmal, menentukan langkah pengurusan yang betul dan menyusun langkah dalam carta alir tindakan.

    Evidens PBD: Carta alir langkah dan ketepatan urutan

    SP disasar: 1.2.4 · Latihan sepadan: aras Menganalisis
  5. TP5

    Menilai pengetahuan mengenai langkah keselamatan dalam makmal, bantuan kecemasan, teknik dan prosedur dalam konteks penyelesaian masalah dan membuat keputusan untuk melaksanakan satu tugasan.

    Aktiviti: Murid menilai tiga cara membuang bahan sisa dalam satu eksperimen dan memutuskan cara paling selamat dengan justifikasi mengenai kesan terhadap alam sekitar.

    Evidens PBD: Keputusan bertulis dan rubrik justifikasi

    SP disasar: 1.2.1, 1.2.2, 1.2.3 · Latihan sepadan: aras Menilai dan Menghayati
  6. TP6

    Mencipta dengan menggunakan pengetahuan dan kemahiran sains mengenai langkah keselamatan dalam makmal, bantuan kecemasan, teknik dan prosedur, dalam konteks penyelesaian masalah dan membuat keputusan atau dalam melaksanakan satu tugasan dalam situasi baru secara kreatif dan inovatif dengan mengambil kira nilai sosial/ekonomi/budaya masyarakat.

    Aktiviti: Kumpulan mereka bentuk sistem label dan stesen pengasingan bahan sisa di makmal sekolah serta mempersembahkan pelan beserta panduan pantas kecemasan.

    Evidens PBD: Pelan stesen dan rubrik kreativiti

    SP disasar: 1.2.2, 1.2.3, 1.2.4 · Latihan sepadan: aras Mencipta

Cadangan sahaja; TP rasmi ditentukan guru melalui pertimbangan profesional (PBD). Buka unit dan latihan

Siapkan unit ini dalam mod interaktif untuk mendapat bintang, anggaran TP dan Kad Tahniah. Siapkan semua 44 unit Sains Tingkatan 4 untuk Sijil Penghargaan SistemGuru.My.

Belajar & latih secara interaktifSemua unit Sains Tingkatan 4

Unit lain dalam 1.0 LANGKAH KESELAMATAN DALAM MAKMAL

  1. 1.1 Peralatan perlindungan diri
  2. 1.2 Pembuangan bahan sisa
  3. 1.3 Pemadam kebakaran